Jakie są przyczyny powstawania zadziorów po obróbce mechanicznej metalu
Zadzior pojawia się przy skrawaniu, tłoczeniu i cięciu, nawet gdy maszyna jest sprawna, a operator pracuje poprawnie. Metal nie zawsze odrywa się czysto. W ostatniej chwili materiał się odkształca i wypływa poza krawędź detalu. Powstaje cienki, twardy kołnierz, który kaleczy dłonie, utrudnia montaż i psuje szczelność połączeń. Żeby go ograniczyć, trzeba najpierw wiedzieć, skąd bierze się w danym procesie. Poniżej przyczyny ułożone od mechanizmu po parametry obróbki.
Jak powstaje zadzior?
Podczas skrawania ostrze nie tyle odcina materiał, ile go ścina i spycha przed sobą. Na wyjściu narzędzia zostaje cienka warstwa, która nie ma już podparcia. Zamiast się oderwać, odkształca się plastycznie i wypływa na zewnątrz krawędzi. Tak powstaje typowy zadzior wyjściowy. Występują też odmiany wejściowa i boczna, bo materiał jest wypychany nie tylko do przodu. Każdy z nich ma inną przyczynę i wymaga innego podejścia.
Skłonność do tego zjawiska zależy od plastyczności metalu. Aluminium, miedź, mosiądz i miękka stal niskowęglowa ciągną się i dają długie, wyraźne zadziory. Żeliwo jest kruche, więc zamiast zadzioru częściej wykrusza się krawędź. Stal nierdzewna austenityczna jest trudniejsza, bo umacnia się podczas obróbki i zostawia twarde, uparte zadziory.
Narzędzie i parametry skrawania
Tępe ostrze zamiast ciąć, wgniata materiał i wypycha go na boki. Dlatego zadziory rosną razem ze zużyciem narzędzia. Podobnie działa zbyt duży posuw, bo na wyjściu zostaje grubsza warstwa do odkształcenia. Zbyt mały też szkodzi: ostrze zaczyna się ślizgać po powierzchni zamiast skrawać. Znaczenie ma także geometria. Mocno zaokrąglone naroże ostrza zwiększa zadzior wyjściowy. Chłodzenie i smarowanie obniżają tarcie i ograniczają narost na narzędziu, który również rwie krawędź. Przy stali nierdzewnej dobrze sprawdza się ostry, powlekany węglik. Płytkę warto wymieniać według zużycia, a nie dopiero wtedy, gdy na detalu widać wyraźny kołnierz.
Gdzie który zadzior się pojawia?
| Proces | Typowy zadzior | Najczęstsza przyczyna |
|---|---|---|
| Frezowanie | na wyjściu freza z materiału | zbyt duży posuw na ostatnim przejściu, zużyta płytka |
| Wiercenie | pierścień na wyjściu otworu | brak podparcia pod otworem, tępe wiertło |
| Toczenie | kołnierz po przecięciu lub odcinaniu | zbyt duży promień naroża, stały posuw do końca |
| Cięcie i wykrawanie | po stronie wyjścia stempla | luz niedopasowany do grubości blachy, stępiona krawędź |
Tabela pokazuje jedną prawidłowość: zadzior leży po stronie wyjścia narzędzia. Tę krawędź detalu trzeba sprawdzać w pierwszej kolejności. W wykrawaniu luz za duży daje wysoki zadzior i zaokrąglony brzeg, a za mały przyspiesza zużycie stempla.
Czy można im zapobiec?
Częściowo tak. Wystarczy zmienić kierunek wyjścia narzędzia, podeprzeć materiał pod wiercanym otworem albo dodać do programu lekkie fazowanie krawędzi. Zadzior często da się przesunąć w miejsce, gdzie nie przeszkadza. Nie zawsze to jednak działa. Przy małych detalach fazowanie jest czasem niemożliwe i wtedy zostaje obróbka wykańczająca.
Co z tego wynika przy usuwaniu zadziorów?
Szlifowanie, szczotkowanie i gratowanie ręczne to koszt, który przy seriach szybko rośnie. Zwykle taniej jest usunąć przyczynę niż poprawiać skutki. Najpierw sprawdź zużycie narzędzia, potem posuw na wyjściu, na końcu kolejność operacji. Na rysunku warto określić dopuszczalny stan krawędzi, bo zapis „bez zadziorów" bez tolerancji niczego nie rozstrzyga. Przy elementach współpracujących i uszczelnianych sprawdzenie detalu przed montażem kosztuje mniej niż późniejsza reklamacja.